The history of health care and medicine in the Dutch Republic has been well-studied but still lacks general acknowledgement. Recent standardworks on the history of the Dutch Republic of both Jonathan Israel and Johan de Vries and Ad van der Woude ignore this issue completely. This is surprising as health concerns everyone and covers all aspects of society. The plague for instance was a recurring theme, causing havoc in the towns’ population and thus directly influencing the shape of the economy. Particularly the low-lying parts of the Netherlands were widely regarded as unhealthy places. The Anglo-Russian invasion of Walcheren in 1809 was not beaten by the enemy but by malaria. Diseases like this were on the other hand often imported from abroad: in this respect the Dutch Republic, being the trading nation of Europe, suffered twice. The Dutch East India Company carried large numbers of seamen away, who never returned after dying unceremoniously at sea or in the tropics. Because of their colonial empire however, the influence of the Dutch on botanical history in general but also for instance the medical history of Japan can be clearly detected. Further medical problems were caused by the unhealthy nature of some manufacturing processes like bleeching, printing, and painting. Agricultural work like peat-cutting however could also be dangerous. Only Van der Korst has approached the history of health care from an institutional point of view. Prof. Lindeboom on the other hand has compiled a useful bibliography and a biographical dictionary.

In Dutch historiography on health and medicine three approaches can be discerned. The oldest is medical history, which was begun by the Frisian doctor J. Banga whose work of 1868 still is very useful. This subject was later developed by G.A. Lindeboom at the Vrije Universiteit of Amsterdam and M.J. van Lieburg at Rotterdam University. The field of medical history is mainly concerned with the scientific advances of the profession. Medical doctors are seen as the leading proponents, with barber-surgeons and apothecaries following somewhere behind and midwives at the back of the medical line of professionals. This field has been dominated by doctors themselves who in their research took the according to themselves ideal situation of about 1900 as their starting point. They concerned themselves with the early practitioners and their cures and publications, thus resulting in mainly biographical sketches and anecdotal information. During their research they did however encounter the more unofficial side of medical history, especially the various quacks who were often religiously inspired like preachers and witches. It was one of the goals of the nineteenth-century doctors to expose irrational fears about the issue of health and therefore condemn earlier usurers. At the same time paradocixally, little attention was paid to the patient himself whose feelings were more often than not ignored; public and private aspects of health are therefore largely neglected. Perhaps the most important result of their work is the documentary editing. Apart from this, one of the oldest journals in the field of medicine is the Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde [publications of this journal are not included in this bibliography but indices are provided in each separate journal].

A second approach is the socio-cultural history of medicine. This new Anglo-Saxon method was introduced in the Netherlands in the early 1990s by the historians Marijke Gijswijt-Hofstra (University of Amsterdam), Willem Frijhoff (Vrije Universiteit of Amsterdam) and Frank Huisman (Maastricht University). Issues of health care take prime concern with less interest in the social status of the practitioner. Huisman for instance concluded that itinerary practitioners like barbers took on the majority of medical tasks, which the learned professionals of surgeons who were often university-educated frowned upon. Gijswijt-Hofstra has underlined the role magic still played in the hearts and minds of people, especially where health matters were concerned. The social-cultural approach emphasises the medical field as a market, where supply and demand are met according to everyone’s individual need. Official regulation in all of this was provided but health was not yet a real public issue. In comparison with their Anglo-Saxon counterparts, the Dutch historians also include personal exchanges like nursing in their field of inquiry.

A third approach is even more recent. It evolves around Eddy Houwaart (Amsterdam University) and deals with the study of medical technology (for instance scientific instruments). As yet, they concentrate themselves mainly with the rapid advancements of the twentieth century. However, their work is also reflected for earlier periods in the Boerhave Museum in Leiden which has a renowned collection of medical instruments. Despite this categorization, it should be noted that none of the three approaches signified here can be regarded as true currents in a historical sense.

For the whole subject of medical history, it can be said that the role of the authorities has been well studied because its archives at either regional or local level have been well preserved. Egodocuments however, are much harder to come by. The activities of the doctors are therefore usually seen through official eyes. The use of notarial records and records of local institutions like orphanages should however make it possible to give a more detailed picture of their activities in towns. Some of this can be detected from the many books that appear on local hospitals, which were often founded in the middle ages. These however once again underline the institutional side of medical history and not the personal effects.

The impact of the latter can be detected for instance from the popularity of contemporary self-help booklets, which give us a fascinating insight into the everyday world of health and medicine in the early modern period. The number of these indicate that their study should provide ample prove of the impact health care had on every citizen of the Dutch Repubic.

Ton Kappelhof

(see also: Biographies)

Gerwen Jacques van, en Marco H.D. van Leeuwen Zoeken naar zekerheid - Risico’s, preventie, verzekeringen en andere zekerheidsregelingen in Nederland 1500-2000 (4 delen; Verbond van Verzekeraars/NEHA Den Haag/Amsterdam, 2000; met afzonderlijk register)

Vol. 1. De rijke Republiek; gilden, assuradeurs en armenzorg 1500-1800.

Vol. 2. De eenheidsstaat: onderlinges, armenzorg en commerciële verzekeraars 800-1900.

Vol. 3. De ontluikende verzorgingsstaat: overheid, vakbonden, werkgevers, ziekenfondsen en verzekeringsmaatschappijen 1890-1945.

Vol. 4. De welvaartsstaat: volksverzekeringen, verzekeringsconcerns, financiële dienstverleners en institutionele beleggers 1945-2000.

Korst, J.K. van der, Om lijf en leven. Gezondheidszorg en geneeskunst in Nederland circa 1200-1960 (Utrecht/Antwerpen, 1988).

Lindeboom, G.A., Geschiedenis van de medische wetenschap in Nederland (Bussum, 1972).

Lindeboom, G.A., A classified bibliography of the history of Dutch medicine 1900-1974 (‘s-Gravenhage, 1975).

Between 1907 and 1958 the following sources concerning the Dutch Republic were edited in the series "Opucula Selecta Neerlandicorum de Arte Medica":

Vol. I (1907)

A. van Leeuwenhoek, Den waaragtigen omloop des Bloeds

J. Swammerdam, Proefnemingen van de particuliere beweging der spieren van den Kikvorsch

H. Boerhaave, De usu ratiocinii mechanici in medicina

H.D. Gaub, Oratio inauguralis qua ostenditur chemiam artibus academicis jure esse inserendam

Vol. II (1913)

P. Camper, De Oculorum Fabrica et Morbis

Vol. IV (1922)

A. Auletius, Monitio de reformanda praxi medica

J. de Wale, Epistolae duae de motu chyli et sanguinis

R. de Graaf, De mulierum organis generationi inservientibus tractatus novus

Vol. V (1926)

J. de Back, Dissertatio de corde

A. Bontius, Observationes Medicae de affectibus omissis

Vol. VI (1927)

F. de Boë Sylvius, Oratio inauguralis de Hominis Cognitione

J. Swammerdam, Tractatus physico-anatomico-medicus de respiratione usuque pulmonum

R. de Graaf, Tractatus anatomico-medicus de Succi Pancreatici natura et usu

Vol. IX (1930)

Anthonie van Leeuwenhoek, Veertien tot heden geheel onuitgegeven brieven van Antony van Leeuwenhoek (met Engelse vertaling)

Vol. X (1931)

G. Bontius, Tropische geneeskunde (met Engelse vertaling)

Vol. XI (1932)

J.B. van Helmont, Archeus Faber, Spiritus vitae

H.D. Gaubius, De regimine mentis, orationes duo

(beide met Duitse vertaling)

Vol. XII (1934)

Varii Auctores de Symphysiotomia (= over de schaambeensnede; behorend tot de obstetrie)

(werken van: P. Camper, A. Bonn, G.R.F. Groshans, J.P. Michell, C. Bleuland, gepubliceerd in 1770-1792)

Vol. XIII (1935)

(werken van: P. van Foreest, J. Wier, Henricus a Bra, J. van Beverwijck, H. Boerhaave, J.C. Ludeman, M. van Geuns, S. de Monchy, P. Camper gepubliceerd in 1558-1780; ten dele met Duitse of Engelse vertaling)

Vol. XIV (1937)

W. Piso, De indiae utriusque re naturali et medica

W. ten Rhyne, Verhandelinge van de asiatise melaatsheid

C. Bontekoe, Tractaat van het excellenste kruyd thee

(alle met Engelse vertaling)

Vol. XV (1939)

P. Camper, Reisjournalen (met Engelse vertaling)

Vol. XVII (1943)

De Lithotomia (= over de nier- en blaassteensnede)

(werken van: J. van Beverwijck, C. Solingen, A. van Leeuwenhoek, B.S. Albinus, J. Sermes, J. Denys, J.H. Francken en P. Camper)

Kappelhof, A.C.M., Het dagboek van chirurgijn Bolsius, in: Boschboombladeren, 33 (1986).

Lieburg, M.J. van, en G.J. Kloosterman ed., C.G. Schraders memoryboek van de vrouwens: het notitieboek van een Friese vroedvrouw 1693-1745 (Amsterdam, 1984).

Lindeboom, G.A., Het dagboek van A. von Haller van zijn verblijf in Holland (1725-1727) (Amsterdam, 1979) (oorspronkelijke Duitse tekst met Nederlandse vertaling)

Beverwijck, Johan van, Schat der Gesontheyt met veersen verciert door de heer Iacob Cats (1^e druk, 1638)

gevolgd door zijn ‘counterpart’

Schat der Ongesontheydt ofte genees-konste van de sieckten verciert met historien, ende kopere platen; als oock met verssen van heer Jacob Cats (1^e druk, 1641).

Blankaart, Steph., Verhandelinge van de opvoedinge en ziekten der kinderen vertoonende op wat wyse de kinderen gezond konnen blyven, en ziek zynde, bequamelyk konnen herstelt werden. Zeer nodig voor alle huyshoudende lieden (Amsterdam, 1684).

Chomel, N. Algemeen huishoudelijk, natuur, zedekundig- en konstwoordenboek, vervattende vele middelen om zijn goed te vermeerderen, en zijn gezondheid te behouden (Leiden, 1778-1779; 7 delen).

Banga, J., Geschiedenis van de geneeskunde en van hare beoefenaren in Nederland. (2 dln.; Leeuwarden, 1868; herdruk met voorwoord van G.A. Lindeboom, Schiedam, 1975).

Bierman, A.J., Lieburg, M.J. van en Wittop Koning, D.A., Biografische index van Nederlandse apothekers tot 1867 (Rotterdam, 1992).

Jansma, J.R., Louis de Bils en de anatomie van zijn tijd (Hoogeveen, 1919).

Lindeboom, G.A., Dutch Medical Biography. A biographical Dictionary of Dutch Physicians and Surgeons 1475-1975 (Amsterdam, 1984).

Lamers, A.J.M., Hendrik van Deventer, medicinae doctor 1651-1724. Leven en werken (Assen, 1946).

Lindeboom, G.A., Herman Boerhaave. The Man and his Work (London, 1968).

Lindeboom, G.A., Florentius Schuyl (1619-1669) en zijn betekenis voor het Cartesianisme in de geneeskunde (Den Haag, 1974).

Lindeboom, G.A., Reinier de Graaf. Leven en werken 30-7-1641/17-8-1673 (z. pl., [ca. 1970])

Schierbeek, A., Antoni van Leeuwenhoek. Zijn leven en zijn werken (2 delen; Lochem, 1950).

Schierbeek, A., Jan Swammerdam (12 Februari 1637 - 17 Februari 1680). Zijn leven en werken (Lochem, [1946]).

Andel, M.A. van, Chirurgijns, vrije meesters, beunhazen en kwakzalvers (Amsterdam, 1^ste druk, 1941; herdruk, 1946; Den Haag, 2^de druk, 1981).

Bosman-Jelgersma, mw. H.A., Vijf eeuwen Delftse apothekers (Amsterdam, 1978)

Borg, mw. H.A. van der, Vroedvrouwen: beeld en beroep. Ontwikkelingen in het vroedvrouwschap in Leiden, Arnhem, ‘s-Hertogenbosch en Leeuwarden, 1650-1865 (Wageningen, 1992).

Geyl. A., Over de opleiding en maatschappelijke positie der vroedvrouwen in de 17^de eeuw (Amsterdam, 1897).

Hoeven, L.M. van der "Een pestmeester bezweken aan de pest. De laatste levensjaren van het gezin Nicolaas Kemp, chirurgijn te Vianen", in: A.J.M. Koenhein red., Johan Wolfert van Brederode 1599-1655. Een Hollands edelman tussen Nassau en Oranje, (Walburg Pers Zutphen, 1999), p. 125-132

Lieburg, M.J. van, "De genees- en heelkunde in de Noordelijke Nederlanden vanuit de stedelijke en chirurgijnsgildeordonnanties van de 16e eeuw", in: Tijdschrift voor de Geschiedenis der Geneeskunde, Natuurwetenschappen, Wiskunde en Techniek, VI(1983)169-184

Nieuwenhuis, Ton, "De teloorgang van een beroepsgroep. De Amsterdamse heelmeesters in de achttiende eeuw", in: Focaal, 21(1993), p. 43-89.

Rehm, G.J., "De Bredase apothekers van de 15e tot het begin van de 19e eeuw", in: De Brabantse Leeuw, VIII(1959)179-181.

Ringoir, J.B., Plattelandschirurgijns in de 17^e en de 18^e eeuw. De rekeningenboeken van de 18^e eeuwse Durgerdamse Chirurgyn Anthony Egberts (Bunnik, 1977)

Vis, Jurjen, "Alkmaarse stadsdoctoren in de zestiende eeuw", in: Gewina, 21(1998), p. 65-80

Wittop Koning, D.A., Compendium voor de geschiedenis van de pharmacie van Nederland (‘s-Gravenhage, 1986).

Lindeboom, G.A., "Medical education in the Netherlands (1575-1750)", in: The History of medical education (Berkeley e.a., 1970), p. 201-216.

Baumann, E.D., Johan van Beverwijck. In leven en werken geschetst (Amsterdam/Dordrecht, 1910).

Baumann, E.D., Cornelis Bontekoe (1640-1685). De theedoctor (Oosterbeek, 1949).

Daniëls, C.E., Het leven en de verdiensten van Petrus Camper (Utrecht, 1880).

Ketting, G.N.A., Bijdrage tot de geschiedenis van de lepra in Nederland (Den Haag, 1922). 298 p. dissertatie Universiteit van Amsterdam.

Noordegraaf, L. en G. Valk, De gave Gods. De pest in Holland vanaf de late middeleeuwen (Bergen, 1988).

Rutten, Willibord, "In de schaduw van de pest. Reacties op pokkenepidemieën in de zeventiende en achttiende eeuw", in: Willem de Blécourt, Willem Frijhoff en Marijke Gijswijt-Hofstra, Grenzen van genezing. Gezondheid, ziekte en genezen in Nederland, zestinde tot begin twintigste eeuw (Hilversum Verloren, 1993), p. 172-202.

Rutten, Willibord, ‘De vreselijkste aller harpijen’. Pokkenepidemieën in Nederland in de achttiende en negentiende eeuw: een sociaal-historische en historisch-demografische studie (Wageningen, 1997). A.A.G. Bijdragen 36.

Blécourt, W. de, W. Frijhoff en Marijke Gijswijt-Hofstra, Grenzen van genezing. Gezondheid, ziekte en genezen in Nederland, zestiende tot begin twintigste eeuw (Hilversum, 1993).

Caspers, Charles, "Duivelbannen of genezen op ‘natuurlijke’ wijze. De Mechelse aartsbisschoppen en hun medewerkers over exorcismen en geneeskunde, ca. 1575-ca. 1800", in: Willem de Blécourt, Willem Frijhoff en Marijke Gijswijt-Hofstra, Grenzen van genezing. Gezondheid, ziekte en genezen in Nederland, zestiende tot begin twintigste eeuw (Hilversum Verloren, 1993), p. 46-67.

Frijhoff, W.Th.M., "Non satis dignitatis .. Over de maatschappelijke status van geneeskundigen tijdens de Republiek", in: Tijdschrift voor Geschiedenis, XCVI(1983)379-406.

Frijhoff, Willem, " Gods gave afgewezen. Op zoek naar genezing van de pest: Nijmegen, 1635-1636", in: Volkskundig Bulletin, 17, 2 (juni 1991), p. 143-170.

Frijhoff, Willem, "Johan Wier en Jacob Vallick: medicus tegen pastoor ?", in: Willem de Blé- court, Willem Frijhoff en Marijke Gijswijt-Hofstra, Grenzen van genezing. Gezondheid, ziekte en genezen in Nederland, zestinde tot begin twintigste eeuw (Hilversum Verloren, 1993), p. 17-45.

Gijswijt-Hofstra, Marijke, "Geloven in genezen. Beschouwingen over recent onderzoek", in: Volkskundig Bulletin, 17, 2 (juni 1991), p. 118-142.

Gijswijt-Hofstra, Marijke, "Inleiding", in: Willem de Blécourt, Willem Frijhoff en Marijke Gijswijt-Hofstra, Grenzen van genezing. Gezondheid, ziekte en genezen in Nederland, zestinde tot begin twintigste eeuw (Hilversum Verloren, 1993), p. 9-16

Huisman, Frank, "Itinerant medical practitioners in the Dutch Republic. The Case of Groningen", in: Tractrix, I(1989), p. 63-83

Huisman, Frank, Stadsbelang en standsbesef. Gezondheidszorg en medisch beroep in Groningen 1500-1730 (Rotterdam, 1992).

Huisman, Frank, "Gevestigden en buitenstaanders op de medische markt. De marginalisering van reizende meesters in achttiende-eeuws Groningen", in: Willem de Blécourt, Willem Frijhoff en Marijke Gijswijt-Hofstra, Grenzen van genezing. Gezondheid, ziekte en genezen in Nederland, zestiende tot begin twintigste eeuw (Hilversum Verloren, 1993), p. 115-154

Huisman, Frank, "Gezondheid te koop. Zelfmedicatie en medische advertenties in de Groninger en Ommelander Courant, 1743-1800", in: Focaal, 21(1993), p. 90-130.

Huisman, Frank, "De correspondenten. Medici, staat en samenleving tijdens de Nederlandse Verlichting", in: Huisman, Frank en Catrien Santing red., Medische geschiedenis in regionaal perspectief. Groningen 1500-1900 (Rotterdam Erasmus Publishing, 1997) p. 69-100.

Huisman, Frank en Catrien Santing, "Geneeskunde in de samenleving: het geval Groningen", in: Huisman, Frank en Catrien Santing red., Medische geschiedenis in regionaal perspectief. Groningen 1500-1900 (Rotterdam Erasmus Publishing, 1997) p. 11-22.

Wingens, Marc, "Van de handt des heeren geraeckt’. Miraculeuze genezingen in bedevaartsplaatsen nabij de grenzen van de Republiek, 1600-1800", in: Willem de Blécourt, Willem Frijhoff en Marijke Gijswijt-Hofstra, Grenzen van genezing. Gezondheid, ziekte en genezen in Nederland, zestiende tot begin twintigste eeuw (Hilversum Verloren, 1993), p. 68-87.

Waardt, Hans de, "Van exorcisten tot doctores medicinae. Geestelijken als gidsen naar genezing in de Republiek, met name in Holland, in de zestiende en de zeventiende eeuw", in: Willem de Blécourt, Willem Frijhoff en Marijke Gijswijt-Hofstra, Grenzen van genezing. Gezondheid, ziekte en genezen in Nederland, zestinde tot begin twintigste eeuw (Hilversum Verloren, 1993), p. 88-114.

Kerkhoff, A.H.M., Over de geneeskundige verzorging in het Staatse leger (Nijmegen, 1976). proefschrift Nijmegen.

Meerbeeck, L. van "Le service sanitaire de l’armée espagnole des Pays-Bas à la fin du XVIme et au XVIIme siècle", in: Revue international Histoire militaire, 20 (1959), p. 479-493.

Kappelhof, A.C.M. Reinier van Arkel. De geschiedenis van het oudste psychiatrische ziekenhuis van Nederland ('s-Hertogenbosch, 1992).

Koyen, M.H., Gezinsverpleging van geesteszieken te Geel tot einde 18de eeuw

(Geel, 1973).

Mans, Inge, Zin der zotheid. Vijf eeuwen cultuurgeschiedenis van zotten, onnozelen en zwakzinnigen (Amsterdam, 1998).

Andel, M.A. van, Volksgeneeskunde in Nederland (z.pl., 1909).

Bik, J.G.W.F. Vijf eeuwen medisch leven in een Hollandse stad (Assen, 1955).

Eijck, J.A.M., De gezondheidszorg te Breda voor 1700 (Nijmegen, 1990; Nijmeegse Medisch-Historische Scriptiereeks uitgegeven door prof. dr. D. De Moulin en dr. A. de Knecht-van Eekelen).

Mooij, Annet, De polsslag van de stad. 350 jaar academische geneeskunde in Amsterdam (Amsterdam/Antwerpen, 1999).

Moulin, D. de, mw. I.H. van Eeghen en R. Meischke, Vier eeuwen Amsterdams Binnengasthuis (Amsterdam, 1981).

Hogenstijn, C.M., De Deventer ziekenhuizen. St. Geertruiden en St. Jozef (Deventer, 1991).

Kool-Blokland, mw. J.L., De zorg gewogen. Zeven eeuwen Godshuizen in Middelburg (Middelburg, 1990).

Malenstein, mw. M.M. van, "Het Sint-Petersgasthuis te Culemborg. Een archief-studie vanuit medisch-historisch oogpunt", in: Tijdschrift voor de Geschiedenis der Geneeskunde, Natuurwetenschappen, Wiskunde en Techniek, V(1982), p. 65-77.

Vis, G.N.M., 650 jaar ziekenzorg in Alkmaar: 1341-1991. Hoofdstukken uit de geschiedenis en voorgeschiedenis van de Alkmaarse zieken- en gezondheidszorg (Alkmaar/Hilversum, 1991).

Beekman, E.M., The poison tree: selected writings of Rumphius on the natural history of the Indies (Amherst 1981).

Beekman, E.M., ed.,Georgius Everhardus Rumphius The Ambonese curiosity cabinet (Yale 1999).

Beukers, H. e.a., Red-Hair Medicine. Dutch-Japanese medical relations (Amsterdam, 1991).

Under construction